Filmski klasik kao uvertira u Noć Oscara

U nedjelju, 15. marta 2026. u 20:00, u okviru ciklusa „U susret Oscaru“, na Federalnoj televiziji prikazuje se klasik Casablanca. Film koji je istovremeno romansa, politička drama i moralna parabola o tome kako se neutralnost jednom mora pretvoriti u odluku. Njena snaga nije u jednoj “velikoj sceni”, nego u rijetkoj alhemiji duhovitog dijaloga, ratnog nerva i emocije koja nikad ne sklizne u patetiku. 
Režiju potpisuje Michael Curtiz, a uloge koje su postale sinonim za klasični Hollywood nose Humphrey Bogart (Rick) i Ingrid Bergman (Ilsa). Scenarij su napisali Julius J. Epstein, Philip G. Epstein i Howard Koch.

Među ključnim sporednim ulogama su Paul Henreid (Victor Laszlo), Claude Rains (kapetan Louis Renault), Conrad Veidt (major Strasser), Sydney Greenstreet (Ferrari) i Peter Lorre (Ugarte), a atmosferu “svijeta u jednoj prostoriji” dodatno boji Dooley Wilson (Sam).

Casablanca je nastala iz teksta koji je u početku bio gotovo “nemoguć” za ekran: zasnovana je na neizvedenoj predstavi Everybody Comes to Rick's autora Murray Burnetta i Joan Alison. Prema American Film Instituteovom katalogu, Warner Bros. Pictures je prava na predstavu kupio za 20.000 dolara, na prijedlog urednice priča Irene Lee. 

Ratne okolnosti nisu bile samo tema filma nego i uslov produkcije: zbog ratnih regulacija gotovo sve je snimljeno na studijskim setovima, a tek je scena Strasserovog dolaska snimana na aerodromu u Van Nuys. Film se snimao od maja do augusta 1942, a onda je – u jednoj od najzanimljivijih studijskih “taktičkih” odluka premijera ubrzana kako bi se iskoristila aktuelnost naslova nakon savezničkog iskrcavanja u stvarnoj Casablanci u novembru 1942; njujorška premijera održana je 26. novembra 1942, dok je šira distribucija krenula 23. januara 1943. 

Iza mita o “spontanoj” čaroliji stoji prilično haotičan proces: scenarij se prepravljao i dopisivao tokom snimanja, a nove stranice stizale su na set iz dana u dan. U isto vrijeme, taj rad “u hodu” davao je filmovima studijske ere onu posebnu energiju: osjećaj da se replike rađaju u trenutku, iako su rezultat industrijske preciznosti. U tom kontekstu često se navodi i da je Bogart “vjerovatno” sam smislio svoju najpoznatiju zdravicu: “Here’s looking at you, kid.” 

Poseban sloj autentičnosti dolazi iz činjenice da su mnogi glumci i statisti bili stvarne evropske izbjeglice; prema analizi filmskog historičara, u filmu se pojavljuju deseci nacionalnosti i mnogo ljudi koji su zaista pobjegli od nacizma. Zbog toga Casablanca istovremeno izgleda kao elegantna studijska bajka i kao “dokument vremena”, iako je jasno da film, radi dramaturgije, pojednostavljuje geografiju, politiku i svakodnevicu ratne sjeverne Afrike. 

Priča bez zadrške o završnici

U Maroku, pod kontrolom Vichy France, grad je opisan kao “tačka čekanja” za izbjeglice koje pokušavaju stići do Lisabona i dalje prema Americi. U tom prostoru između straha i nade, Richard “Rick” Blaine vodi svoj kafe – i svoju reputaciju čovjeka koji ne zauzima stranu. U ruke mu dolaze pisma transitnih dozvola, roba toliko rijetka da odlučuje o životu, a onda se u njegovom lokalu pojavljuju i Victor Laszlo, legendarni vođa otpora, i Ilsa, žena iz Rickove pariške prošlosti. 

Film pametno gradi romansu kao politički problem: Rickovo srce i Rickova savjest postaju isti mehanizam. On u jednom trenutku rezimira svoju “dogmu” rečenicom: “I stick my neck out for nobody.” Ali Casablanca je priča o tome kako se takav stav raspada pod pritiskom stvarnosti: dok se Laszlo bori da nastavi rat protiv nacista, Ilsa pokušava objasniti da je prošlost bila istina, ali i da sadašnjost ima cijenu. U završnici, Rick odlučuje da Ilsa ipak treba otići s mužem – i pomaže im bijeg, čak i kad to znači pucanj na aerodromu i trenutak nakon kojeg više nema povratka u “neutralnost”. 

Replike, prizori i muzika koje su ušle u jezik

Malo je filmova u kojima se citati pamte kao da su narodne poslovice, a Casablanca ih ima toliko da je British Film Institute s razlogom naziva “najcitiranijim” klasikom. American Film Institute je među 100 najvećih filmskih citata uvrstio čak šest rečenica iz filma, uključujući: “Here’s looking at you, kid.” Zatim, u trenutku kad se moralni haos grada sažme u jednu policijsku “proceduru”, Renault kaže: “Round up the usual suspects.” I, u magli finala, Rick zaključuje: “Louis, I think this is the beginning of a beautiful friendship.” 

Tu su i rečenice koje nose cijelu romansu u jednoj uspomeni: “We’ll always have Paris.” Ili čuveni “gin joints” monolog: “Of all the gin joints in all the towns in all the world, she walks into mine.” A jedna od najpoznatijih “replika iz filma” zapravo je replika koje nema: “Play it again, Sam” je slavna pogrešna parafraza; Oxford University Press ističe da se te tačne riječi ne pojavljuju u scenariju, dok Ilsa kaže “Play it, Sam. Play ‘As Time Goes By’.” Upravo taj detalj: kako se citat “otkači” od izvora i postane dio jezika – govori o kulturnom životu filma. 

Muzika je ovdje više od atmosfere: pjesma As Time Goes By, koju je napisao Herman Hupfeld, postaje “okidač sjećanja” i emocionalni ključ priče, do te mjere da American Film Institute pjesmu rangira na drugo mjesto svoje liste najvećih filmskih pjesama. Zanimljivo je i da Dooley Wilson kao Sam nije bio pijanist: njegovu je svirku na setu dublao drugi muzičar, dok je Wilson pjevao i glumio. Čak i završna rečenica o “prijateljstvu” nije uhvaćena u prvom naletu: prema jednoj studijskoj hronici, Bogart je nakon snimanja pozvan da je naknadno dosnimi. 

Oscari, prijem i naslijeđe

Na Oscarima Casablanca je imala 8 nominacija i 3 nagrade: za najbolji film, režiju i scenarij, uz nominacije za glavnu mušku ulogu, sporednu mušku ulogu, kameru, montažu i muziku. Dugoročno, njena “institucionalna” reputacija gotovo je jednako impresivna: na AFI listi 100 najvećih američkih filmova bila je druga, a na kasnijem ažuriranju treća. Na AFI listi najvećih filmskih ljubavnih priča nalazi se na prvom mjestu. A Library of Congress ju je uvrstio u Nacionalni filmski registar već u prvoj klasi, 1989. godine – kao djelo “kulturno, historijski ili estetski” važnog naslijeđa. 

Oko filma postoji i galerija malih, a sjajnih produkcijskih dosjetki: Bogart je, zbog visinske razlike, u nekim kadrovima sniman uz pomoć povišenja kako bi kadar s Bergman izgledao skladnije; to je jedna od onih trivijalnih činjenica koje pokazuju koliko je klasični Hollywood bio zanatski precizan. A finalna scena na aerodromu, iako djeluje “veliko”, snimana je na studiju uz maketu aviona i trik-perspektivu, čak i uz angažman niskorastih statista da bi maketa djelovala uvjerljivije u dubini kadra. 

Casablanca je film iz ratne godine, i onu svoju najdublju poruku "da individualna žrtva ima smisla kada služi većem dobru" nosi kao oblik elegantne propagande. Kritičari i historičari često ističu da je priča, u svojoj suštini, moralna mobilizacija: “probudi se, zauzmi stranu, uđi u borbu”. Istovremeno, film je i priča o izbjegličkoj Evropi u tranzitu: mapama, dozvolama, čekanju, cijenama slobode; temama koje danas, u novim migracijskim krizama, zvuče šokantno savremeno. 

Ono što je u međuvremenu “ostarjelo” upravo je ono što je ostarjelo u većini studijskih klasika: povremena sklonost ka stereotipima (posebno u sporednim minijaturama nacionalnih tipova), te egzotični, kolonijalni dekor u kojem lokalno stanovništvo uglavnom služi kao pozadina evropskim i američkim sudbinama. Ipak, film opstaje – ne zato što je bezgrešan, nego zato što u ključnim trenucima pogađa univerzalno: ljubav koja ne pobjeđuje “romantično”, ali pobjeđuje moralno; dijalog koji se pamti kao muzika; i osjećaj da se historija, makar na 103 minute, može svesti na jednu ljudsku odluku. U tom smislu, Casablanca je i danas idealan uvod u Oscar-noć: podsjeća da nagrade znače nešto tek kad prate filmove koji nastavljaju živjeti u publici, iz decenije u deceniju, kako vrijeme prolazi.