Preminuo Béla Tarr, jedan od najutjecajnijih autora evropskog filma

U 70. godini preminuo je Béla Tarr, legendarni mađarski reditelj i jedan od najradikalnijih, ali i najutjecajnijih filmskih autora koje je Evropa iznjedrila u drugoj polovini 20. i početkom 21. stoljeća. Njegovu smrt potvrdila je Evropska filmska akademija, čiji je Tarr bio dugogodišnji član, navodeći da je preminuo u utorak ujutro, nakon duge i teške bolesti. U saopćenju Akademije istaknuto je da je filmski svijet ostao bez izuzetne umjetničke figure i snažnog društveno-političkog glasa: „Odlazi redatelj čiji je rad duboko obilježio evropsku kinematografiju, ali i ličnost koja nikada nije pristajala na kompromise. Njegov doprinos filmu nadilazi granice umjetnosti i ulazi u prostor etike, politike i egzistencijalnog promišljanja svijeta.“ Porodica je zamolila javnost i medije za razumijevanje i privatnost u ovom teškom periodu.

Autor koji je promijenio ritam filma

Béla Tarr ušao je u filmsku historiju kao jedan od ključnih pionira takozvanog „sporog filma“ – estetskog i narativnog pravca koji se suprotstavlja ubrzanoj, komercijalnoj kinematografiji. Njegovi filmovi prepoznatljivi su po crno-bijeloj fotografiji, izuzetno dugim i često hipnotičkim kadrovima, minimalnom dijalogu i gotovo potpunom odbacivanju klasične dramaturgije.

U Tarrovim djelima radnja nikada nije bila u prvom planu. Umjesto toga, kamera je strpljivo pratila likove kroz sumorne pejzaže, blatnjave ulice i unutrašnje pustoši, nudeći gledatelju iskustvo koje je istovremeno iscrpljujuće i duboko meditativno. Njegovi filmovi često su prikazivali egzistencijalnu tjeskobu, moralni slom i osjećaj beznađa u postsocijalističkoj istočnoj Evropi, ali i univerzalne ljudske slabosti.

“Sátántangó” – film koji je postao mit

Najpoznatije i najutjecajnije Tarrovo djelo, „Sátántangó“ iz 1994. godine, zauzima gotovo mitski status u filmskim krugovima. Film, koji traje sedam i po sati, prikazuje život stanovnika izoliranog mađarskog sela nakon raspada komunističkog sistema. Spor, monoton i beskompromisan, „Sátántangó“ je istovremeno bio izazov i otkriće za publiku, a danas se redovno nalazi na listama najvećih filmova svih vremena.

Uprkos – ili upravo zbog – svoje ekstremne forme, film je stekao kultni status i učvrstio Tarra kao autora koji je pomjerao granice onoga što film može biti.

Od buntovnih početaka do međunarodnog priznanja

Béla Tarr rođen je 21. jula 1955. godine u Pečuhu. Još kao tinejdžer počeo je snimati amaterske filmove, a vrlo rano pokazao je interes za društvene teme i marginalizirane slojeve društva. Njegov talenat prepoznao je studio Béla Balázs, koji mu je omogućio snimanje debitantskog dugometražnog filma „Obiteljsko gnijezdo“ (1979).

Nakon završetka Akademije za kazalište i film u Budimpešti 1982. godine, Tarr je nastavio snimati filmove koji su se otvoreno bavili socijalnim nepravdama i političkom represijom. Zbog svojih anarhističkih uvjerenja i kritičkog stava prema vlastima, njegov filmski studio Társulás Filmstúdió zatvoren je 1985. godine iz političkih razloga.

U tom periodu nastali su filmovi „Autsajder“, „Ljudi iz predgrađa“ i „Jesenji almanah“, koji su nagovijestili razvoj autorovog prepoznatljivog, sve mračnijeg i formalno radikalnijeg stila.

Filmovi koji su obilježili evropsku kinematografiju

Pravi međunarodni proboj Tarr ostvaruje filmom „Prokletstvo“ (1988), koji se često smatra prvim mađarskim nezavisnim filmom. Premijerno prikazan na Berlinaleu, film je uveo Tarra u krug najvažnijih evropskih autora svog vremena.

Slijedili su „Werckmeisterove harmonije“ (2000), gotovo operno djelo sastavljeno od svega 39 dugih kadrova, te „Čovjek iz Londona“ (2007), u kojem glavnu ulogu tumači Tilda Swinton. Iako su Tarrovi filmovi često polarizirali publiku, kritičari su ih doživljavali kao duboko originalna i estetski dosljedna ostvarenja.

Njegov posljednji film, „Torinski konj“ (2011), inspiriran legendom o mentalnom slomu filozofa Friedricha Nietzschea, osvojio je Veliku nagradu žirija na Berlinaleu. Nakon toga Tarr je objavio da se povlači iz režije, smatrajući da je rekao sve što je imao reći filmskim jezikom.

Pedagog, mentor i naslijeđe

U posljednjim godinama života Tarr se posvetio obrazovanju mladih autora. U Sarajevu je 2012. godine osnovao filmsku školu Film.Factory, koja je brzo postala međunarodno prepoznata kao prostor slobodnog i nekonvencionalnog filmskog obrazovanja. Kao predavače je dovodio neka od najvećih imena svjetske kinematografije, a njegovo pedagoško djelovanje ostavilo je snažan trag na novim generacijama filmaša.

Smrću Béle Tarra evropski film izgubio je autora koji je hrabro prkosio pravilima industrije i neumorno podsjećao da film može biti prostor tišine, trajanja i dubokog promišljanja svijeta.

federalna.ba