Naučni saradnik na Institutu za filozofiju i društvenu teoriju Univerziteta u Beogradu Ivan Ejub Kostić autor je knjige "Između vere i nacije - pokret Mladi muslimani 1939 –1990". Knjigu je 2025. objavila Akademska knjiga Novi Sad.
Riječ je o naučnoj studiji koja pruža uvid u nastanak i razvoj organizacije "Mladi muslimani" kroz burnu istoriju dvadesetog vijeka. Autor istražuje složene odnose između vjerskog identiteta i političkog angažmana u specifičnom jugoslovenskom kontekstu. Kroz analizu ideoloških postavki, knjiga osvjetljava uticaj ovog pokreta na savremenu političku misao i društvenu stvarnost.
Nepoznata historija „Mladih muslimana”
Ivan Ejub Kostić u uvodu knjige ističe da su "Mladi muslimani" jedna od najmanje proučavanih organizacija iz vremena bivše Jugoslavije.
To je, smatra Kostić, posljedica političke osjetljivosti teme, ali i činjenice da je pokret u javnom diskursu često bio sveden na pojednostavljene, simplifikovane a nerijetko i negativne predstave. Njegova istorija se po pravilu čitala retroaktivno kroz prizmu 1990-ih, pa su se rani idejni obrasci tumačili kao unaprijed zadati politički projekt, što metodološki nije održivo.
- Razlozi osnivanja 1939. godine nalaze se u specifičnom istorijskom trenutku: u atmosferi političke neizvjesnosti, identitetske krize i nadolazećeg rata. "Mladi muslimani" nisu nastali kao nacionalno orijentisana politička organizacija, već kao religijski inspirisan omladinski pokret čiji je cilj bio moralna i duhovna obnova muslimanske zajednice, jačanje islamskog identiteta i izgradnja društvene odgovornosti u okviru šireg umetskog horizonta. U tom smislu, riječ je prije svega o religijskom i društvenom aktivizmu, a ne o nacionalnom političkom projektu u modernom smislu te riječi - kazao je u razgovoru za Fenu autor knjige "Između vere i nacije - pokret Mladi muslimani 1939 –1990" Ivan Ejub Kostić.
On je istaknuo da je istraživanje trajalo više godina te da je zasnovano na kombinaciji primarne arhivske građe, sudskih dokumenata, privatnih pisama, internih tekstova, memoarske literature i polustrukturisanih intervjua sa akterima i njihovim savremenicima.
Uz to, teorijski okvir knjige oslanja se na teoriju društvenih pokreta i analizu diskursa, što mi je omogućilo da pokret sagledam kao dinamičnu, istorijski promjenljivu formaciju u različitim vremenskim periodima - smatra Kostić.
Religijski aktivizam i panislamski horizont
Autor knjige u svom djelu tvrdi da su izvorni "Mladi muslimani" bili panislamski usmjereni, znači da su svoj identitet primarno gradili kroz religijsku, a ne etnonacionalnu matricu.
- Njihov horizont bio je ummetski - transnacionalan i zasnovan na ideji da islam predstavlja sveobuhvatan normativni okvir života. U kontekstu tadašnje Bosne i Hercegovine to je prvenstveno značilo identitetsko i etičko opredjeljenje koje je pratio specifičan društveno-politički imaginarijum. U vremenu snažnih nacionalnih ideologija takva pozicija bila je oblik distance prema nacionalizmu kao modernoj, sekularnoj i reduktivnoj formi kolektivnog identiteta dok su na praktičnom nivou "Mladi muslimani" u svom radu fokus stavljali na obrazovanje, moralnu disciplinu i religijsku obnovu - kazao je Ivan Ejub Kostić.
"Mladi muslimani" su bili izloženi kontinuiranom sudskom i političkom progonu već neposredno nakon Drugog svjetskog rata. Prvi procesi uslijedili su 1946. godine, zatim 1947., dok je najbrutalniji talas represije proveden 1949. godine.
Kostić smatra da je suđenje iz 1946. godine vjerovatno u izvjesnoj mjeri "spasilo" Aliju Izetbegovića i Nedžiba Šaćirbegovića, koji su tokom rata predstavljali istaknute ličnosti pokreta.
I da tada nisu osuđeni pred Vojnim sudom na relativno niske zatvorske kazne i time uklonjeni iz neposrednog organizacionog djelovanja, sasvim je moguće da bi se našli među optuženima u masovnim čistkama u periodu 1947-1949. godine. Do tada je država već stekla potpuniju sliku o organizacionoj širini i kontinuitetu "Mladih muslimana" koji su, uprkos izuzetno nepovoljnim okolnostima, nastavili sa radom i pokazali zavidan stepen otpornosti. U atmosferi zaoštrene represije nakon Informbiroa uslijedio je najrigorozniji obračun: Hasan Biber, Halid Kajtaz, Omer Stupac i Nusret Fazlibegović osuđeni su 1949. godine na smrt strijeljanjem, dok je tokom istražnih radnji ubijen i najmlađi mladomuslimanski šehid Omer Kovač, tada još učenik medrese. Drakonske kazne izrečene su i pripadnicima Tuzlanske grupe, među kojima su pojedinci, poput rahmetli profesora Omera Nakičevića, osuđeni na 20 godina zatvora. Isto važi i za Zeničku grupu, posebno za Vahida Kozarića, čiji slučaj takođe svjedoči o brutalnosti sa kojom se režim obračunao sa mladomuslimanskim pokretom - kazao je u razgovoru za Fenu Ivan Ejub Kostić.
Od formalnog gašenja do transnacionalnih mreža
On navodi da, iako je organizacija formalno prestala da postoji krajem četrdesetih i početkom pedesetih godina, mreže, ideje i lične veze nisu nestale sve do početka 1980-ih.
- Sarajevski proces 1983. godine imao je snažan simbolički i politički efekat, jer je reafirmisao sekuritizacijski okvir kroz koji se islamski aktivizam tumačio kao potencijalna prijetnja. S druge strane devedesete su donijele sasvim drugačiju političku dinamiku. Uvođenje višestranačja, raspad jugoslovenske federacije i nacionalizacija političkog prostora promijenili su logiku djelovanja pripadnika pokreta. U takvom kontekstu, transnacionalna ideja koju je pokret decenijama njegovao se suočila sa realnošću stranačko-političke mobilizacije koja je funkcionisala kroz nacionalne kategorije. Ali i sa početkom raspada Jugoslavije koji je ubrzo rezultirao agresijom na Bosnu i Hercegovinu, zbog čega je neophodno bilo da se provede mobilizacija i homogenizacija muslimana Bosne i Hercegovine, što je u tom trenutku najefikasnije moglo da se uradi putem etnonacionalne samoidentifikacije - smatra naučni saradnik na Institutu za filozofiju i društvenu teoriju Univerziteta u Beogradu Ivan Ejub Kostić.
On je u razgovoru za Fenu kazao da transformaciju dijela nekadašnjih mladomuslimanskih aktera u osnivače etnonacionalne političke partije 1990. godine ne smatra "prirodnim" ili nužnim ishodom njihovih izvornih ideja.
Argument knjige jeste da je riječ o radikalnom diskontinuitetu koji se može objasniti promjenom društveno-političkih okolnosti druge polovine osamdesetih godina. Kada se promijenila struktura političkih prilika, kada se otvorio prostor za višestranačje, kada je nacionalni identitet postao dominantna osnova političke mobilizacije i kada se federacija našla u procesu dezintegracije, tada su akteri koji su decenijama djelovali u religijskom okviru pragmatično, donekle i oportuno, posegnuli za nacionalnom politikom kao politički djelotvornijom - istaknuo je.
Značaj istraživanja za istoriju Bosne i Hercegovine
Odgovarajući na pitanje šta bi s pokretom bilo u nekim drugačijim okolnostima, Kostić je naglasio da nije pobornik i zagovornik "alternativnih istorija" zbog čega mu je veoma teško da govori šta bi se desilo u drugačijim okolnostima.
- Svakako postoji opcija da su prilike bile radikalno drugačije da bi pripadnici pokreta ostali u sferi religijskog i intelektualnog aktivizma - bez ulaska u stranačku politiku. No, to zaista ne možemo znati. Ali svakako možemo konstatovati da je partijska transformacija bila odgovor na specifičnu istorijsku situaciju, a ne idejna nužnost - kazao je.
Govoreći o značaju razumijevanja nastanka te razvoja pokreta "Mladi muslimani", Kostić smatra da je to izuzetno važno za istoriju Bosne i Hercegovine.
- Bez toga je teško u potpunosti razumjeti mehanizme represije tokom socijalističkog perioda, prirodu Islamske zajednice, zatim intelektualnu, društveno-političku i vjersku dinamiku bosanskohercegovačkih muslimana u 20. i 21. vijeku. Ali i genezu političkih promjena koje su uslijedile sa padom komunističkog režima i koje u velikoj mjeri određuju i mnogostruke dinamike u Bosni i Hercegovini danas - istaknuo je u razgovoru za Fenu Ivan Ejub Kostić, autor knjige "Između vere i nacije - pokret Mladi muslimani 1939 –1990".
Ivan Ejub Kostić je naučni saradnik na Institutu za filozofiju i društvenu teoriju Univerziteta u Beogradu. Doktorirao je na Fakultetu političkih nauka, a prethodno stekao obrazovanje iz islamskih studija te arapskog jezika i književnosti. Bavi se islamskim društvenim i političkim pokretima, položajem muslimana u Evropi i na Balkanu, kao i dekolonijalnom teorijom, sa posebnim naglaskom na pitanje kako se muslimanska politička subjektivnost artikuliše i ograničava u okviru savremene liberalne modernosti.
Fena/federalna.ba